Kuli kukazyanya kunji kujatikizya kuti Leza nkwali.
KUKAZYANYA KWA CIINDI
Na twajona ciinda na nkoloko yaka cembaala ansi, katutaninga akubona nkoloko mu buumi bwesu, tulakonzya kwiibweza aku ilangalanga. Tulakonzyo kyijalula kusule akubona mbuli mbiyakabambwa kugambya. Tulakonzyo kubona mbuli tu hwili mbotujisene akubeleka muku zungulusya tweenzinyina akweenzya twanza tuli ajulu a nkoloko.
Tulakonzya kuhiba kuti cintu cigambya mububambe ceele de kuti caka pangwa buya Nkoloko eelede kuti ilijisi bubambe. Yeelede kuti yakali jisi makanze. Nkoloko tiyakali kukonzya kulipanga ilike pe. Tubulo bulo nitwakanokonzya nitwataka konzya. kuswangana antoomwe caku yoosya, Cintis lipati nchakuti kuli bonya kwa nkoloko nkwakuti cili masimpe kuti kweeleele kuti nkwali umwi wak’ayibamba na mubambi – kweelede kuti nkwali mubambi wa nkoloko.
Mulengalenga ulibambidwe a zyuulu zyuulu zya nyenyezi. Nyika ilijisi mwezi uyizinguluka. Izuba amanyika ali mujulu (Planeti ngamwe azeezyo zigambya mbozyakabambwa mbozikonzya kutonkana comwe acomwe akweenda mu ciindi ceelede. Eeci cilayinda kugambya na kukatazya kwiinda nkoloko. Eeci tiicakacitika mu ntenda Nkwali mubambi. Majulu atondezya bulemu bwa Leza, alimwi ma jelele atondezya bubelesi bwakwe bwa maanza (Nyimbo 19:1).

BUMBONI BWA BBAIBBELE
Kukazyanya kupati kwakuti Leza nkwali kujanika mu Bbaibbele. Bbaibbele lilijisi bushinshimi bunji bujatikizya kubuka akuwa kwa malelo abwami alimwi a masi, kubikilizya muntu amuntu omwe omwe alimwi kubikilizya azintu zicitika. Kanji kanji kujanika kuti bushinshimi obu bwakasanguna kulembwa myaanda ya myaka yayinda. Eeci nchuntu cimwi muntu nchatakonhi kucicita pe. Pele Leza alike walo ucingilila zintu zyoonse, nguwakacita kuti bishinshi mi oobu bukonzye kulembwa (Tulange kuli Izaya 46:9,10).
Bu shinshimi bumwi obu tuya kubukanana kabotu ku ziiyo ziboola kumbele, Muzeezo wa lwiiyo olu ngwakupandulula mbuli Leza lwakwe mwini mbwakalitondezya kwiinda mu Bbaibbele.

INO BBAIBBELE LITWAMBILA BUTI
Leza wakalizubulula lwakwe mwini kuti ngo mulengi. Kumatalikilo Leza wakalenga julu alimwi a nyika” (Matalikilo 1:1). Ndakabamba nyika, alimwi ndaka lenga muntu atula ali njiyo. Mebo lwangu, kubikilizya a maanza, ndaka yalo majulu, alimwi uzijanika muli ngawo nzindakaambila (Izaya 45:12).
Leza wakali zubulula mwini kuti tamani. Walo lyoonse nkwali alimwi lyoonse uya kuba ko.

End of Page13-14

Malundu kaataninga akuletwa, nokuba kuti kotaninga aku bambu nyika alimwi a cisi coonse, nokuba kutamani aku tamani yebo nduwe Lesa (Nyimbo 90:2).
Cuuno cako caka bambidwe kalekale: wakazwa kutamani (Nyimbo 93:2).

Kuli biyo Leza omwe. Bana ba Israeli baka ezegwa kuti ba Leza baandeene andeene baku Egipito mbibakali ku komba bakanyina anguzu pe alimwi bakali mbuli zibumbwa zyakabambwa a bantu.

Nkakaambo kaako tu Leza toonse twa bantu ntu fwanikiso: pele mwami waka bamba ma julu” (1 Makani 16:26). Leza lyoonse ngusinguzu. Wale ulizi zyoonse zicitika alimwi ulajanika kuli koonse kwiinda munguzu zya munya antela moza wakwe.

Mukale bwangu muli buhi alimwi aku sumpuka kwangu, mula kuteelela kuyeeya kwangu nokulampa buti …. Alimwi mulizi kabolu kabotu nzila zyangu zyoonse (Nyimbo 139:2-3).
Dauida mu lwiimbo lwakwe oohi waamba kuti miyeyo Yesu misyoonto kapati kuti tuleele bu pati bwa Leza (Kapango 6). Pele na twaziba kuti Leza ulalanga akuziba zintu zyoonse cilakenzya kutu mbulizya alimwi ne nzila ikonzya kutupa nguzu. “Na ndabweza ma baba a cifumofumo, a kuyokala kutala a muhonga nokuba boobo janza lyako liya kundisolwedela, alimwi ku janza lyako lya ku lulyo liya kundijatilila (Nyimbo 139:9,10).

Bbaibbele lila twambila kuti kutwi kwa Leza kuli jalukide lyoonse aku teelela kulila kwa bana bakwe alimwi Leza wakaamba kuti, nsekamusiyi nywebo “antela ku mutakata nywebo” (Hebelayo 13:5; Joshua 1:5).

LUSWANGANO LINA LEZA

Kuyisya kwa Bbaibbele kwaamba kuti kuli Leza omwe nkupati, kapati mbokuli bantu banjibatakusyomi oku. Kwalo oku nku yiisha kutonkomene kwa zipongano zyobilo cakyiindi alimwi a cipya.
Atulange ku zipaanzi ezi – Izaya 45:5; 1 Kolinto 8:6 alimwi Efeso 4:6.

Mu Postolo Paulo waka lemba kuti kuli Timoti, mbubona mbokuli Leza omwe alimwi a mwiminizi omwe akati ka Leza alimwe abantu, oyu kali Christo Jesu (1 Timoti 2:5).

Jesu lyakwe mwini waka kulwayizya luhibo lya Bbaibbele walo naakaamba kuti, oobu mbo buumi butomani, kutegwe bahibe kuti ndonduwe olike Leza waka Simpe, alimwi a Jesu Christo walo ngoka tuma” (Johani 17:3).

LUHIBO LWAKUBA BANTU BOTATWE

Luhibo lusyoonto kanjikanji lulatambulwa abana Christo nyika mbayizulwa kwiinda citegwa Leza ngomutwe.
Citegwa luhibo lwa bantu botatwe, ba Roman Catholics alimwi ba Greek Church, Kubikilizya abamwi boonse ba lukondo luzangi, cimwi ciindi balakonzya kwandaana mu twaamba tumwi, kuzumina kuli ceeci, alimwi aku shoma kuti Taata ngu Leza alimwi mwana ngu Leza alimwi moza usetekene ngu Leza, alimwe kakuli kuti kuhyina ba Leza botatwe, pele Leza omwe.” Balazumanana kushoma kwaamba kuti boonse botatwe baleelene alimwi bali antoomwe kukabe kutamani.
Hena ulu ndu hibo lwa masimpe na? Kuti kacili bobu cimwi Ciind katutana kuciteleelesya, sena tweelede kucizumina na? Ino tweelede kuhiba buti? Ku sinizya nkuti cita eco colike Leza caka mukonda kuti acizubulule kwiinda mujwi lyakwe.
Kulibobu twaunka mu Bbaibbele tujana kuti kunyina bumboni tujana kuti kunyina bumboni butondezya kuli koonse mutupango paango lutondezya luhibo olu luhibidwe kapati, pele kwajanika lwajokela munsi. Milumbe lyoonse iyiisya lukomantano a Leza, kutali ba Leza botatwe. Zitondezyo eezi zitutondezya kuti:-
- Teelela Omuna Israeli: Mwami wesu Leza mwami omwe (Detronomi 6:4; Marko 12:29)
- Ndime mwami, alimwi atkwe aumbi, taakwe Leza kunze kwangu. Isaya 45:5.
- Kuli ndiswe kuli buyo LEZA OMWE, Ushi wa zintu zyoonse” (1 Corinto 8:6).
Zipoonzi paanzi ezi tazili buyo zyolike, pele mikozyanyo minji ilakonzya kutondezegwa , yoonse yaamba kuti Leza ngumwi buyo, kutali kuti bali botatwe pe. Zipaanzi paanzi zyomamanino zilasinizya nchobeni. Christo wakalibonya, wakalifwide, wakabusigwa kuzwa ku lufu alimwi waka bikwa kuli Ushi ku kuboko kwa lulyo, kakuli Paulo waamba kuti kuli buyo Leza omwe! Alimwi ino nguni ooyu? Uswaangene Leza wa Orthodoxy – Taata, Mwana alimwi a Moza Usetekene? Peepe! Walo ngu TAATA. Wakali Leza walo Paulo ngwokali kukomba.

HENA JESO WAKALI LEZA MWANA?
Mubuti lino kuli Jeso Christo? Hena tanakali LEZA Mwana?
Mukulangalanga kuzumonona kubelesegwa kubupanduluzi kwa mazuba ano, kujanika kuti aka kaambyo taakwe mpokajanika pe mu Bbaibbele. Tubala buyo Mwana wa Lesa? Kutali Leza Mwana. Lusyomo lwa nsiku ndwakuti luhibo lulimo mubupanduluzi obu taluli lwa mulumbe pe. Kaambyo ka Athanasian kaamba kuti Taata alimwi a Mwana kuti bali Yelene alimwi tabamani. Mukumaninizya kwambisya kuti Taata alimwi a Mwana bakonzya kuba batamani, ino Bbaibbele lyaamba buti kujatikizya kweelena? Lila konana atuba buu ku makoni aaya. Hena Christo wakili yelene a Ushi ciindi na kali ansi aano myako ili 1900 yakainda? Amumuleke alingule alike:-
“Kunyina lwangu ndemwini nchekonzya kucita” (Johani 5:30)
“Lukondo lwangu taluli lwangu, pele ndulwa yooyo wakondituma” (Johani 7:16)
“Taata wangu mupati kwiinda ndime” (Johani 14:28)

Masimpe ngakuti wakotumwa a Ushi (Johani 5:24-37). Eeci ncizimwemwe citondezya kuti taba yelene. Kakuli kuyanda kwa maanu akwe kwakali ku jalikizya ku boola kwakwe kwa bili ncitondezyo cakuyungizya cikazya lusyomo olu lulaampuwo, cilangombya kuti muntu wabili waba tatu katahi cimwe cintu. Takuli buyo kuti tanaakaliko mukweelana oku kaindi cili buyo mbubwena acecino ciindi. Koyeeya majwi akwa Paulo nakanana Leza alimwi a Taata wa Mwami wesu Jeso Christo” (2 Corinto 11:31).
Alwakwe mwini Jeso, kuswa ku bubuke bwakwe, wakatondezya kuti Ushi ngo Leza wakwe (Johani 20:17). Masimpe aambi ngakuti “Kuli buyo Leza omwe, alimwi mwiiminizi omwe akati ka Leza alimwi mwiiminizi omwe akati ka Leza alimwi abantu, muntu ooyu ngu Christo Jeso” (1 Tim. 2:5). Nka kaambo akamwi kapa bumboni abumwi ku makani aya.

MULIMO WA CHRISTO ULI KUMBELE
Oyu muzela wabumbani ula konzegwa kubwe zegwa kutolo kumbele. Tulange kumbele kwa ciindi cammanino kwo kulela kwa Christo ano a nyika mwaanda omwe wa myoka. Ino ncinzi ncitwabona? Kuzwa wawo ciya kusika ciindi walo lwakwe Christo nchati kape Bulelo kuli Leza, awalo Taata …. Yuya kulela, kusikila akabike be Sinkondo boonse kunsi a matende akwe …. Neheciindi zintu zyoonse noziya kupengwa kuli nguwe, kuzwa wawo Mwana awalo lwakwe mwini natikabe muntu umwi wakwe uti kabike zintu zyoonse ansi akwe, kutegwa Leza lino a kabe koonse koonse (1 Corinto 15:24-28).
Nkakaambo kaoka kayiindi, cino ciindi, alimwi mozuba aboola, cuuno nchapedwe Jeso Christo cili sumpukide, walo Taata uli atala, alimwi kweelanyizigwa oku taakwe noku yeyegwa pe.
Ino, lino, Jeso Christo nguni? Walo mwana wa Leza, waka zyalwa ku Mooye mukaintu, mbokulembedwe muli Mateyo alimwi a Luka:-
Muza usalala uya ku boola atala ali nduwe, alimwi nguzu zizwa ku Julu ziya kuku humbilila: Nkaambo kako cilya cintu cisetekene citi kazyalwe kuli nduwe ciya kwiitwa kuti mwana wa Leza” (Luka 1:35).
Jeso waka kala kwiinda mbuli mu Lumbe mbu waka lembwa, waka sunkwa, maka penga alimwi wakafwa, pele waka busigwa kuzwa ku bufu a Ushi, alimwi waka nyamunwa aku bikwa kuli Ushi kuku boko kwaku liilyo akubu Mupaizi Mupati alimwi Mwiiminizi. Lino aawo nya kee kala kusikila ku ciindi nchaya ku piluka a nyika ku zobamba Bwami bwa Leza.

LUYANDO LWA LEZA
Kuti kakuli bumboni Sihintu Hoonse zyalo ztondezya mbuli mbwabede ulandene kuzya kutu Leza twa kapangwa a bantu, nkaambo ka luyando lwalo ndwatonnezya.
Atuyeye luyanda muzyali nelwa tondezya ku bana bakwe Leza ula tondezya luyando loonse alimwi lunji-Kuli ndiswe.
“Leza mbwakaiyandisisya nyika, akwiipa Mwana wakwe Simuzyalwa alike kuti kuti yooyo oonse ushoma muli nguwe ata fwidilili pe abe abuumi butamani” (Johani 3:16).
Mulimo wa Mwami Jesu Christo ubamba chiiyo cimbi mu Lwiiyo. Kuyanda kwa muntu kuti afutuke a kwalo kulalangwalangwa kapati kwamana ooku. Pele muzezo walo Leza ngwajisi a nyika alimwi a muntu ulayandika kusensemuna awa.
Nku yiisya kutonkonmene kwa Bbaibbele kwaamba kuti Leza uyanda kuti kumbele aka cinchi nyika, aku gusya zibyaabi zyalo zipa manyongwe kwa cecino ciindi.
MAKANZE LEZA NGAJISI ANYIKA

Kalekale mu twaano twa Isriela, Leza wakati, “Kuti nchobeni mebo necipona, nyika oonse iya kuzulo bulemu bwa mwami” (Myeelwe 14:21).
Nyika camasimpe tayijisi bulemu bwa Leza kwacecino ciindi. Pele iya kuba. Nkaambo ngo muzeezo wa Leza.
Mu Postoli Paulo wakaamba kuti mu bantu baku Athen alimwi aku baambila kuti bumwi buzuba nyika iya kulelwa mubululami a Mwami uti kabikwe a Leza alimwi eci caleazumanana kwiinda mukumubusiza walo oyu waka bikwa kuzwa kubafu.
Nyika nchobeni cino ciindi tayilelwi mubululami pe. Pele ciya kuba. Cakusika ciindi eci iya kwiitwa kuti bulelo bwa Leza alimwi Jeso nguuti kabe’Mwami. Muzeezo wa Leza a nyika uya kukanamwa kabotu mu lwiiyo luli kumbele. Himwi nzila zyamasimpe zitondezya luyando lwa Leza kujatikizya muntu walo wakatondezya muzeezo WAKWE kwiinda mu Bbaibbele Luyando LWAKWE lulatondezengwa alimwi kwiinda mu mwana WAKWE kali nguuli ukati ka muzeezo ooyu.

MUUYA
Lwiiyo lujatikizya Leza talukonhi kumaninina kakunyina ku bandika majwi obilo alo aajatikizya Singuzu zyoonse alimwi amilimo YAKWE. Ijwi litegwa muuya kanjikanji noli belesegwa mu Bbaibbele lyaamba kuti nguzu zya Leza lyaamba kuti nguzu zya Leza. Zijanika mu mulengalenga. “Ino liinga ndaya kuli na ndazwa ku muuya wako? Nokuba ino iinga ndatijila kuli kuzwa ku bushu bwako?” (Nyimbo 139:7).
“Kondisumpula mebo kwiinda mu muuya wako wakupegwa buyo” (Nyimbo 51:12).

MUUYA USETEKENE
Ijwi litegwa kusetekana lyaambo bubotu bu salidwe, bulemekwa busalazigwe. Ciinda notu bala kuti muuya usalala na usetekene, Bbaibbele inga lyaamba Nguzu Zya Leza nozibelesegwa kucita cimwi cintu cibotu amuzeezo. Bbaibbele lya Authorised Version muzimwi ziindi lilijisi ijwi lyakuti Muuya mwalo mulya kapandululwa kuti Moza pele Bbaibbele lya Revised Version lyaka belesya ijwi lyakuti Muuya alimwi na twalanga mu masena amwi Kwalo majwi nkwa janika aamba buyo Cintu Cilibonya.
Ciindi Maliya, banyina Jeso, nakaambilwa kuti uyakuba a mwana walo uti kayitwe kuti ngu Jeso, wakaambilwa kuti Moza usalala na (Muuya Usalala) uya kuboola ali nguwe alimwi walo Luka ulaambisya kapati akuzumanana akaambyo kakuti “Nguzu zya usumpukide uya kukuhimbilila” (Luka 1:35). Langa akapaanyo. Mu ngelo upandulula kuti kuzyalwa kwa Jeso kuya kuba kwama lele alo atikacitwe a nguzu zyaandene zya Leza atala a Maliya. Nkaambo kaako, Jeso uya kwiitwa kuti mwana wa Leza.

KULEMBWA KWA BBAIBBELE
Twoko bona kale mu kampaango mu lugwalo lwabili lwa Petro lwaamba kuti “Lino bushinshimi taakwe nibwa kaletwa kayiindi mu luyando lwa muntu: pele nkaambo ka bantu ba Leza basetekene bakali kukonona kwiinda mukunjilwa Muuya Usalala (Mozausetekene, mu Authorised Version). Zyakali nguzu zya Leza zyaandeene zyakacito kuti ba shinshimi bacikonzye ku kanana alimwi abalembi ba mulembe bokale ansi okulemba injwi zya Leza. Baka njilwa na bakanjidwe nguzu zya Leza. Bbala lyakuti Muuya kanji kanji ndi bbalo lya ci Hebbelayo (Mu Chipangana Chakale) antela mu Chipangano Chipya ndi bbalalya ci Greek) lyaamba kuti ky yoya. Caamba kuti muntu nakanjilwa muya wa Leza bakali ku belesya nguzu zya Leza,nkaambo wakaba hulidila. Aaka kaambyo katondezya bbala mu zibeela zimwi zyaamba nguzu zya Leza mu bubotu. Nkakaambo kaako kamwi kakwa Paulo nakalemba kuli Timoti, kaamba kuti milumbe yaka yoyelwa a Leza – “Milumbe yoonse yaka pengwa kwiinda mukunjilwa a Leza “ (2 Timoti 3:16).
Nguzu zya muya usalala zyaka pegwa kuli Jeso mbubona mbocaamba Chipangano Chipya kuzwa wawo abalo ba postolo baka pegwa nguzu eezi kutegwa bacikonzye ku cita maleele. Kapaango kaku maninizya muli Maarko 16:20. Katwaambila kuti muzeezo oyu wakali wakati ba postolo bacikonzya ku zuzikizya majwi alo ngiba kaamba.
Walo Paulo mu nzila imwi kujatikizya zipego zya muuya usalala ngobakali ku belesya mu myoka yakutaanguna. Cintu cipati, nchotweelede kuhiba atala a zipego zyoonse tweelede ku sola ku belesya luyando (Atubale muli 1 Corinto 12:28-31; Kuzwa wawo 1 Corinto 13:1-13).
Leza wakatondezya luyando LWAKINE kuli ndiswe munzila zinji zinji. Tulakonzya kabotu ku tondezya luyando lwesu kuli (Leza) NGUWE kwiinda mukusola ku pona mu buumi bwesu mu nzila yalo imu komanisya WALO.
TUMWI TWAAMBO
TUPATI PATI MUBU FWIIFINI
1. Kuli Leza omwe buyo
Walo ngo Mulengi. Walo tafwikuzwa kutamani akutamani.
3. Leza ulabona akuhiba zintu zyoonse
4. Leza uli setekene. Leza ngu sihiyando
5. Leza wakazubulula muzeezo WAKWE mu Bbaibbele.
6. Nguzu zya Leza zipandululwa kuti munya WAKWE.
7. Milumbe yaka lembwa a nguzu zya muuya usalala.
8 Jeso waka zyalwa kwiinda muku belesya muuya usalala atala ali Maliya.
9. Nchitu chipali kulufutuko lwesu kuti tweelede kuhiba tu nsiya twa kwa Leza.

TUPAANGO TWAKUBALA BBAIBBELE

Matalikilo 1: Izaya 45; Nchito 17;
(Kolanga balo baku Beria nchiba Kacita) Nyimbo 139; 1 Timoti 6

MUSUNKO WA CIIYO 2
Kosala kwiingula kuli kabotu kuzwa ku mubuzyo omwe omwe alimwi akutola ku mapepala ali akati a bbuku eli.
1. Ino muleng lenga wakabambwa buti?
(a) A choolwe (b) A nguzu zya Leza (c) A kuzungana

2. Leza wa masimpe nguni:-
(a) Ngu Leza wamu Bbaibbele
(b) Nchi fwanikiso caku Egipito
(c) Tatu muhi pe
(d) Nchi kozyanyo ca Baali
3. Nzitondezyo nzi zili wawa
(a) Nyimbo zya Chisi
(b) Bu shinshimi bwa Bbaibbele
(c) Kusyoma kwa tunsiyasiya
4. Mu Nyimbo 130:6 Mulembi waamba kuti:-
(a) Luhibo olu ndubotu kuli ndime
(b) Leza ula bona alimwi ulihi zimtu zyoonse
(c) Leza ngu Singuzu Zyoonse
(d) Ulizi kuwa kwangu alimwi aku buka kwangu
5. Bbaibbele lituyisya kuti:-
(a) Leza uli botative
(b) Leza ngu lukamantano
(c) Kuli tu Leza tunji muli Leza omwe
(d) Taakwe Leza pe
6. Na kapa mwana wakwe Johani 3:16 Leza wakatondezya:-
(a) Lushomo lwakwe
(b) Luyando lwakwe
(c) Kusyoma kwakwe
(d) Lweengelelo lwakwe
7. Ino Leza uyeeya kikita buti a nyika eeyi?
(a) Kwiinyonyona
(b) Kwiileka buyo mboyibede
(c) Kwiizuzuya bulemu Bwakwe
8. Ino Muuya wa Leza nchinzi?
(a) Ni nguzu zya Leza
(b) Ndu yando lwa Leza
(c) Nkuyanda kwakwa Leza
(d) Nku lumbulwa kwa mwana wa Leza
9. Ninzila nzi Leza njakabelesya kuti Bbaibbele lilembwe?
(a) A bulemu Bwakwe?
(b) A Muya usalala wakwe
(c) A kasimpe kakwe
(d) A Luse Lwakwe
10. Mu Nehito 17:11, tubala kuti abo baku Bereya:-
(a) Bakayimba muku lumbaizya Leza
(b) Baka langanga milumbe mazuba oonse
(c) Baka kulwaizya bantu
(d) Kaka bika munzi ajulu